તાવનો અનુભવ ન થયો હોય તેવી વ્યક્તિ ભાગ્યે જ જોવા મળે. આયુર્વેદમાં તાવને અનેક રોગો સાથે સંકળાયેલી મહત્વપૂર્ણ અવસ્થા માનવામાં આવી છે. શરદ ઋતુમાં પિત્તનો પ્રકોપ થવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે.
रोगाणां शारदी माता।
આયુર્વેદ અનુસાર તાવના પ્રકાર
શરદી અને કફ સાથે તાવ હોય તો તેને કફજ જ્વરનાં લક્ષણો સાથે જોડવામાં આવે છે.
ગરમી, બળતરા, ચક્કર, પેશાબમાં બળતરા અને માથાનો દુખાવો જેવી તકલીફો આયુર્વેદમાં પિત્ત પ્રકોપનાં લક્ષણો તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.
શરીરમાં દુખાવો, થાક, અશક્તિ અને ગભરામણ જેવી તકલીફો વાતજ જ્વરનાં લક્ષણો સાથે જોડવામાં આવે છે. વાત, પિત્ત અને કફ—ત્રણેય દોષનાં સંયુક્ત લક્ષણો હોય ત્યારે તેને સંનિપાતજ જ્વર કહેવામાં આવે છે.
जीवेम शरदः शतम्।
मोदाम शरदः शतम्।
અજિતાસ્યામ્ શરદઃ શતમ્।
અર્થાત્—તમે સો શરદ ઋતુ સુધી સ્વસ્થ અને આનંદપૂર્વક જીવો.
પિત્ત પ્રકોપ અને પાચન
આયુર્વેદ અનુસાર પિત્તના પ્રકોપથી પાચનશક્તિ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. તેના કારણે બળતરા, ગરમી, પાતળા ઝાડા અથવા પેટની તકલીફ થઈ શકે છે. જોકે તાવ, ઝાડા કે રક્તસ્રાવનાં અનેક તબીબી કારણો હોઈ શકે છે; તેથી માત્ર પિત્તનું કારણ માનીને સારવાર ન કરવી.
ઉપવાસ અને લઘુ આહાર
આયુર્વેદમાં યોગ્ય વ્યક્તિ માટે મર્યાદિત લંઘન એટલે કે હળવો અને સરળતાથી પચે એવો આહાર સૂચવવામાં આવ્યો છે.
ઉપવાસ દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય નથી. બાળકો, વૃદ્ધો, ગર્ભવતી મહિલાઓ, ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો, અશક્ત વ્યક્તિઓ અથવા નિયમિત દવા લેતા લોકોએ તબીબી માર્ગદર્શન વિના ઉપવાસ ન કરવો.
ઉપવાસ અથવા હળવા આહાર દરમિયાન વ્યક્તિની સ્થિતિ અનુસાર નીચેના પ્રવાહી ઉપયોગી થઈ શકે છે:
- નાળિયેર પાણી
- લીંબુ પાણી
- મગનું પાણી
- ભાતનું ઓસામણ
- પૂરતું સ્વચ્છ પાણી
ડાયાબિટીસ હોય તો ખાંડવાળાં પીણાં લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.
દૂધ અને ઘીનો ઉપયોગ
આયુર્વેદમાં દૂધ અને ઘીને પોષક તથા પિત્તશામક માનવામાં આવે છે. પરંતુ તીવ્ર તાવ, ઊલટી, ઝાડા કે પાચન નબળું હોય ત્યારે દૂધ દરેક વ્યક્તિને અનુકૂળ આવે તે જરૂરી નથી.
દૂધ કે ઘીનો ઉપયોગ વ્યક્તિની પાચનશક્તિ, તાવનું કારણ અને આરોગ્યની સ્થિતિ ધ્યાનમાં રાખીને કરવો. જરૂરી હોય ત્યારે વૈદ્ય અથવા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.
ધાણાનું પાણી
આયુર્વેદમાં ધાણાનો ઉપયોગ શીતળતા અને પાચન માટે કરવામાં આવે છે. ધાણાનું હળવું પાણી સહાયક પીણું બની શકે છે, પરંતુ તે તાવ, ગંભીર હાઈ બ્લડપ્રેશર અથવા બીજી ઇમરજન્સીની મુખ્ય સારવાર નથી.
ક્યારે તાત્કાલિક સારવાર લેવી?
નીચેનાં લક્ષણોમાં ઘરગથ્થુ ઉપચાર પર આધાર રાખ્યા વગર તબીબી મદદ લેવી:
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા છાતીમાં દુખાવો
- બેભાન થવું, ગૂંચવણ કે આંચકી
- મળ કે ઊલટીમાં લોહી
- સતત ઊલટી અથવા ડિહાઇડ્રેશન
- ખૂબ વધારે અથવા સતત રહેતો તાવ
- ગંભીર અશક્તિ અથવા તીવ્ર પેટનો દુખાવો
- બ્લડપ્રેશર 180/120 અથવા તેથી વધુ
- ગર્ભવતી મહિલા, બાળક, વૃદ્ધ અથવા ગંભીર રોગ ધરાવતી વ્યક્તિને તાવ
અગત્યની નોંધ
આ લેખ આયુર્વેદિક દૃષ્ટિકોણથી સામાન્ય જાણકારી માટે છે. તે વ્યક્તિગત નિદાન કે સારવારનો વિકલ્પ નથી. તાવનું કારણ ચેપ સહિત અનેક પરિસ્થિતિઓ હોઈ શકે છે. દવા શરૂ, બંધ અથવા બદલતાં પહેલાં યોગ્ય ડૉક્ટર અથવા લાયકાતપ્રાપ્ત આયુર્વેદિક વૈદ્યની સલાહ લો.
